گسترش گلخانه موز در قزاقستان

در شهر شیمکنت در جنوب قزاقستان، شرکت NAVA Agro نخستین گلخانه تجاری کشت موز در آسیای مرکزی را اداره می‌کند. پس از دو سال فعالیت، این مجموعه به ظرفیت کامل تولید رسیده و اکنون تمرکز خود را بر افزایش بهره‌وری، توسعه بازار و گسترش تدریجی قرار داده است.

این گلخانه با مساحت ۵ هکتار، شرایط آب‌وهوایی گرمسیری پایداری را در طول سال حفظ می‌کند؛ دما بین ۲۲ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد و رطوبت بین ۶۰ تا ۸۰ درصد تنظیم می‌شود. در زمستان که دما در بیرون تا ۲۵- درجه می‌رسد، گرمایش گلخانه توسط دو دیگ گاز و گازوئیل تأمین می‌شود که مصرف انرژی آن‌ها برابر با مصرف یک روستاست.

در تابستان نیز سیستم مه‌پاش دمای داخلی را تا ۶ تا ۸ درجه کاهش می‌دهد تا از تنش و تغییر شکل میوه جلوگیری شود.

هر بوته به‌صورت جداگانه از طریق واحد اختلاط مواد غذایی، آبیاری و تغذیه می‌شود. آزمایش‌های ماهانه‌ی خاک و برگ، نیاز دقیق گیاه به مواد معدنی را مشخص می‌کنند تا تیم بتواند برنامه‌ی تغذیه را دقیق تنظیم کند. شرکت NAVA تنها از روش‌های بیولوژیکی محافظت گیاه استفاده می‌کند و هیچ‌گونه سم شیمیایی به‌کار نمی‌برد تا کیفیت میوه حفظ شده و بازدیدکنندگان که برای گردش کشاورزی (Agro-tourism) به مجموعه می‌آیند، در محیطی سالم حضور داشته باشند.

چرخه رشد موز ۸ تا ۹ ماه طول می‌کشد؛ پس از ۶ ماه گل‌دهی انجام می‌شود و میوه‌ها طی ۷۵ تا ۸۰ روز بعد می‌رسند. پس از برداشت، ساقه‌ی کاذب بریده می‌شود و پاجوش‌های جدید از همان ریشه رشد می‌کنند که امکان تولید مداوم تا ۱۵ سال را فراهم می‌سازد.

وزن متوسط هر خوشه حدود ۴۰ کیلوگرم است، اما آزمایش‌ها با هدف دستیابی به ۶۰ تا ۶۵ کیلوگرم در هر خوشه انجام می‌شود که قابل مقایسه با استانداردهای ترکیه است. در حال حاضر، ۷۵۰۰ بوته در گلخانه کشت شده و ۱۵ نفر نیروی دائم در آن مشغول به کار هستند که در زمان برداشت افزایش می‌یابد.

پس از برداشت، موزها شسته، ضدعفونی و خشک می‌شوند و سپس در اتاق‌های گازدهی با اتیلن در دمای ۱۳ درجه برای ۲۴ ساعت قرار می‌گیرند و پس از آن به مدت ۴ تا ۵ روز در دمای ۱۸ درجه می‌رسند. این فرآیند باعث رسیدگی یکنواخت، رنگ مناسب و زمان‌بندی دقیق عرضه به بازار می‌شود.

میزان ضایعات تنها ۲ تا ۳ درصد است که عمدتاً به آسیب‌های مکانیکی مربوط می‌شود. به‌دلیل برداشت دیرتر و فاصله‌ی کوتاه تا بازارهای محلی، موزهای NAVA نسبت به موزهای وارداتی رطوبت و شیرینی بیشتری دارند. این شرکت محصولات خود را با قیمت حدود ۱.۱۰ دلار برای عمده‌فروشی و ۲ دلار برای خرده‌فروشی عرضه می‌کند که حدود ۲۰ درصد ارزان‌تر از موز وارداتی اکوادور است.

قزاقستان سالانه ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن موز مصرف می‌کند (معادل حدود ۵ کیلوگرم برای هر نفر). تولید فعلی NAVA تنها ۰.۵ درصد از تقاضای داخلی را پوشش می‌دهد، اما برنامه دارد ظرفیت خود را به ۱۰ هکتار افزایش دهد تا سهم بازار را به ۱ درصد برساند.

با وجود علاقه از کشورهای همسایه مانند روسیه، قرقیزستان و ازبکستان، این شرکت فعلاً تمرکز خود را بر توزیع داخلی گذاشته است تا ثبات و کیفیت عرضه حفظ شود.

در سال ۲۰۲۴، گردش مالی سالانه این پروژه به حدود ۸۰۰ هزار دلار رسید و به نقطه‌ی سر‌به‌سر اقتصادی دست یافت. هزینه‌های اصلی پروژه انرژی و نیروی کار است؛ تنها گرمایش زمستان ماهانه حدود ۲۰ هزار دلار هزینه دارد. تلاش‌ها برای کاهش مصرف انرژی با استفاده از پمپ‌ها و سیستم‌های اقلیمی بهینه ادامه دارد.

علاوه بر تولید، این گلخانه روزانه تا ۱۰۰ بازدیدکننده دارد. بلیت ورودی حدود ۴ دلار برای هر بزرگسال است و شامل تست مزه‌ی موز نیز می‌شود. هر خوشه‌ی موز با برچسب محلی NAVA عرضه می‌گردد تا آگاهی مصرف‌کنندگان نسبت به تولیدات داخلی افزایش یابد.

مدیرعامل شرکت، ماکسیم توپال، می‌گوید:

«بزرگ‌ترین چالش ما، یادگیری مدیریت یک محصول گرمسیری در اقلیم قاره‌ای بود؛ اما حالا همین موضوع به یک مزیت رقابتی تبدیل شده است. با کشاورزی دقیق، عملکرد پایدار و رشد بازار داخلی، گلخانه‌ی موز قزاقستان نشان داده که کشاورزی گلخانه‌ای می‌تواند از محدودیت‌های اقلیمی فراتر رود.»