کاهش صادرات گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای ازبکستان؛ ترکمنستان جایگزین جدید در بازار منطقه

افزایش هزینه تولید و مشکلات زیرساختی، موقعیت ازبکستان را در بازار کشورهای همسایه تضعیف کرده؛ در حالی‌که ترکمنستان با بهره‌گیری از انرژی ارزان و فناوری‌های مدرن، صادرات خود را ۴۰ درصد افزایش داده است.

صادرات گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای ازبکستان برای چهارمین سال متوالی کاهش یافته است. در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۵، صادرات این کشور حدود ۹ هزار تن بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۳ درصد کاهش نشان می‌دهد و در مقایسه با سال ۲۰۲۱ تقریباً ۳.۵ برابر کمتر شده است. برای مقایسه، در سال ۲۰۱۹ ازبکستان حدود ۷۰ هزار تن گوجه‌فرنگی صادر کرد، اما این رقم در سال ۲۰۲۳ به حدود ۵۳ تا ۵۵ هزار تن رسید — کمترین میزان طی پنج سال گذشته.
 

ازبکستان در حال از دست دادن سهم خود در بازار کشورهای روسیه، قزاقستان، تاجیکستان و قرقیزستان است؛ جایی که ترکمنستان به‌سرعت حضور خود را گسترش داده است. در سال ۲۰۲۴، ترکمنستان نزدیک به ۱۵۰ هزار تن گوجه‌فرنگی صادر کرد که در دو سال گذشته ۴۰ درصد افزایش داشته است. این رشد به‌دلیل هزینه پایین انرژی، دسترسی پایدار به منابع آب و استفاده از فناوری‌های نوین گلخانه‌ای حاصل شده است. دسترسی به گاز ارزان و سرمایه‌گذاری در گلخانه‌های مدرن به سبک اروپایی، مجهز به پمپ‌های حرارتی و سامانه‌های خورشیدی، به تولیدکنندگان ترکمنستانی امکان داده تا با قیمت رقابتی و کیفیت یکنواخت در بازار حضور یابند.

در مقابل، تولیدکنندگان ازبک با افزایش هزینه‌های تولید، شرایط آب‌وهوایی نامناسب و زیرساخت‌های فرسوده روبه‌رو هستند. کمبود سوخت، آن‌ها را مجبور به جایگزینی گاز با زغال‌سنگ کرده و هزینه‌ها را به‌شدت افزایش داده است. بسیاری از گلخانه‌ها نیز به‌دلیل طراحی‌های غیراستاندارد و ناسازگار با اقلیم محلی، بهره‌وری پایینی دارند. از سوی دیگر، فشار مالی ناشی از وام‌های ارزی، حدود یک‌سوم واحدهای گلخانه‌ای را در آستانه ورشکستگی قرار داده است.

با این حال، ازبکستان همچنان در مسیر نوسازی بخش گلخانه‌ای گام برمی‌دارد. پژوهشگران داخلی چند رقم جدید گوجه‌فرنگی از جمله رقم «استقلال-۲۸» را معرفی کرده‌اند که در برابر آفات مقاوم بوده و عملکردی تا پنج برابر انواع سنتی دارد. دولت نیز با اجرای معافیت‌های مالیاتی جدید، قصد دارد تولید گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای را تا سال ۲۰۲۷ به ۶۷۰ هزار تن افزایش دهد که ۷۰ درصد آن برای صادرات هدف‌گذاری شده است.

با وجود این تلاش‌ها، کارشناسان تأکید می‌کنند که بازگشت رقابت‌پذیری این بخش، نیازمند استفاده گسترده از فناوری‌های انرژی‌کارآمد و تمرکز مجدد بر محصولات صادرات‌محور است.

دیدگاه کارشناسان انجمن گلخانه‌داران یزد

کارشناسان انجمن گلخانه‌داران یزد معتقدند تجربه ترکمنستان می‌تواند الگویی ارزشمند برای توسعه پایدار گلخانه‌های ایران باشد.

به‌ویژه در شرایطی که بسیاری از تولیدکنندگان ایرانی نیز با افزایش قیمت انرژی و نوسان نرخ ارز روبه‌رو هستند، تمرکز بر فناوری‌های نوین و همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند مسیر تازه‌ای برای حفظ سهم صادراتی محصولات گلخانه‌ای ایران در بازارهای همسایه ایجاد کند.